W przeddzień śmierci s. Teresy Kowalskiej, s. Honorata Szwarc przypadkowo spotkała na korytarzu o. Sylwiusza Pajewskiego i szepnęła mu, że Teresa jest umierająca. Ojciec Sylwiusz polecił wówczas, aby chora o godz. 17.00, zrobiła rachunek sumienia i wzbudziła żal za grzechy, a on w tym samym czasie udzieli konającej rozgrzeszenia in articulo mortis [w niebezpieczeństwie śmierci]. W taki sposób, jak to czynił wszystkim zakonnicom wtedy, gdy wywożono je z Przasnysza. Kiedy s. Teresa robiła rachunek sumienia i zbudzała żal za grzechy, w tym samym czasie w celi na drugim piętrze o. Sylwiusz modlił się za nią i udzielał jej rozgrzeszenia. Siostry wspólnie z cierpiącą i konającą siostrą Marią Teresą odmówiły pokutę – psalm 51. Siostra – męczennica zasnęła w Panu o godz. 3.30 na ranem 25 lipca 1941 roku[1].

Kilka dni po śmierci s. Teresy, inne siostry spotkały na schodach o. Czesława, który im powiedział, że tak zbili br. Antoniego Glinkę, że skutkiem tego umarł. Referujące to wydarzenie kapucynki nie podają powodów tego brutalnego skatowania br. Antoniego – po wojnie wśród pasjonistów istniało przekonanie, że ujął się za którymś z współbraci, który był bity przez wachmanów i dlatego został sam zakatowany na śmierć.

W obozie Soldau esesmani byli bez serca. Wpędzili ojców Pasjonistów do tego żywego grobu (obozu), na rewizji zabrali im wszystko, brewiarze, medaliki nawet – wspominają Siostry Klaryski z Przasnysza – Ojciec Przełożony Pasjonistów pisał nam na kartce: «kopią nas, biją nas… i gorzej jeszcze…» Brata Antoniego [Glinkę] tak zbili, że umarł. Nadszedł sierpień 1941 roku. 4 sierpnia spotkał nas Ojciec Pasjonista[2] rozpromieniony: «wyjeżdżamy razem z księżmi, bo nas spisywali». To samo powtórzyli nam księża. Naraz 5 sierpnia i nas spisali mówiąc, że nas wywiozą. Dziś przekonane jesteśmy tylko o jednym, że byli to męczennicy. Umieli cierpieć i w najgłębszym poniżeniu zachowali dziwną godność Sług Ołtarza[3].

S. Honorata dała o. Czesławowi kawałek aspiryny oraz mszał, aby mieli z czego odprawiać Mszę św. i kilka medalików. O. Załoga chwycił ze wzruszeniem modlitewnik i załzawionym głosem odrzekł: Mszał, mszał. Jego wychudzone ręce drżały ze wzruszenia, gdy go odbierał[4].

Niemcy prawdopodobnie odkryli chorobę ojca Sylwiusza[5], co mogło być bezpośrednim powodem decyzji o zamordowaniu całej grupy pasjonistów.

Sterty ubrań po zagazowanych leżały na terenie placu obozowego, a więźniowie wrzucali je do wykopanego dołu. Co jakiś czas Niemiec polewał je jakimś kwasem. Tkaniny rozpuszczały się, a z dołu unosił się delikatny dymek i żrący zapach kwasu. Do tego dołu Jan Grudziński wrzucił sutanny po księżach oraz „czerwoną czapeczkę” biskupa Wetmańskiego. Ks. Jacewicz stwierdza, że kogo nie zdołały zniszczyć choroby, ciężkie warunki życia obozowego, głód – wykańczają hitlerowscy oprawcy^[6].

[1] Koska D., Życie ukryte przed światem…, s. 249 – 250.

[2] Był to o. Czesław Załoga.

[3]  Relacja sióstr Kapucynek z Przasnysza spisana na prośbę ks. W. Jezuska, Przasnysz, 28 grudnia 1946 [w:] Dokumenty i wypowiedzi o abp. A.J.Nowowiejskim pod red. M.M. Grzybowskiego…, s. 549

[4] H. D. Wojtyska CP, Historia Zgromadzenia Pasjonistów…, t. 2, s. 75.

[5] O. Sylwiusz chorował na zapalenie płuc.

[6] W. Jacewicz, J. Woś, Martyrologium…, t. 2 s. 376.

Infografika

🫵👉🇵🇱W ramach obchodów VI Dnia Pamięci Ofiar Obu Totalitaryzmów na Warmii i Mazurach 🇵🇱
📅19 stycznia 2026 r. odbędzie się Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Martyrologia ludności północnego Mazowsza i Działdowszczyzny w latach 1939-1945”.
Organizatorami tego wydarzenia są:
🔹Muzeum Pogranicza w Działdowie
🔹Instytutu Północnego im. W. Kętrzyńskiego
🔹Państwowa Akademia Nauk Stosowanych im. Ignacego Mościckiego w Ciechanowie.
Partnerem wydarzenia jest Stowarzyszenie Pamięć i Tożsamość.
Więcej informacji na plakacie ✌️👇👇👍

Marszałek Województwa Warmińsko-Mazurskiego Marcin Kuchciński
Starosta Działdowski Paweł Cieśliński
Burmistrz Działdowa Grzegorz Mrowiński

zapraszają na uroczyste obchody
Dnia Pamięci Ofiar Obu Totalitaryzmów na Warmii i Mazurach
18 stycznia 2026 r. w Działdowie

PROGRAM:

14.00 Msza Święta w kościele p.w. św. Katarzyny Aleksandryjskiej (ul. J. Matejki 59)

15.30 Uroczystości na placu obozowym KL Soldau, później nakazowo-rozdzielczego obozu NKWD (ul. Grunwaldzka) z udziałem wojskowej asysty honorowej

Przed Mszą Świętą – indywidualne składanie kwiatów, zapalenie zniczy pod tablicami upamiętniającymi Ofiary obozów w Działdowie oraz Błogosławionych Męczenników abp. A. Nowowiejskiego i bp. L. Wetmańskiego (dziedziniec kościoła)

Numer w formacie pdf —> NUMER 1/2026

W środę 3 grudnia w zamkowej kaplicy, odbyła się prezentacja nowej książki Andrzeja Ruteckiego, wiceprezesa Stowarzyszenia Odnowy Chrześcijańskiej „Pamięć i Tożsamość” w Działdowie. Publikacja zatytułowana „Biskup Leon Wetmański. Tyś doskonalił nam serca” opowiada o życiu i działalności duszpasterskiej wspomnianego duchownego, który w okresie II wojny światowej został osadzony w niemieckim obozie Soldau, gdzie, według najbardziej prawdopodobniej wersji, zmarł 10 października 1941 r. Podczas spotkania, Andrzej Rutecki przedstawił najważniejsze wydarzenia z życiorysu duchownego. Ponadto, wygłosił prelekcję dotyczącą akt płockiego gestapo, na łamach których podejmowano temat działalności biskupa Leona Wetmańskiego.

Podczas spotkania, Andrzej Rutecki przedstawił najważniejsze wydarzenia z życiorysu duchownego. Ponadto, wygłosił prelekcję dot. akt płockiego Gestapo, na łamach których podejmowano temat działalności biskupa Leona Wetmańskiego.

Według najbardziej prawdopodobniej wersji, biskup Leon Wetmański, zmarł 10 października 1941 r.

Zdjęcie: Archiwum Muzeum Pogranicza w Działdowie

Miesiąc grudzień jest również czasem podsumowań, wspomnień minionego roku, a także czasem podziękowań.
Pozwólcie, że podziekujeMY WAM Wszystkim, aby nie pominąć nikogo, kto w tym roku wsparł naszą działalność w różnej formie.
Szczególnie dziękujemy za Waszą obecność podczas naszych działań, spotkań, wydarzeń. Dziękujemy, że poświęciliście Wasz cenny czas na wspólne spotkania z nami!

Chcielibyśmy się z Wami podzielić tym, co w tym roku udało nam się zrealizować, a sporo się działo.

Podsumowanie działalności stowarzyszenia „Pamięć i Tożsamość” w Działdowie w 2025 roku:

W 2026 roku, a dokładnie 18 stycznia, będziemy obchodzili po raz VI Dzień Pamięci Ofiar Obu Totalitaryzmów na Warmii i Mazurach.

Ten dzień jest odpowiedzią na apel sejmiku województwa warmińsko-mazurskiego z 26 maja 2020 roku. Apel powstał z inicjatywy mieszkańców naszego województwa. W uchwale Nr XVI/294/20 z dnia 26 maja 2020 roku w sprawie corocznego czczenia pamięci Ofiar tragedii spowodowanych przez oba totalitaryzmy, do jakich doszło w regionie, w szczególności w latach 1939-1956, w tym w formie honorowania Dnia Pamięci Ofiar Obu Totalitaryzmów na Warmii i Mazurach zaproponowano, aby 18 stycznia był obchodzony w regionie jako Dzień Pamięci Ofiar Obu Totalitaryzmów na Warmii i Mazurach.

Obchody rok 2024:

V Masowe Wywózki Polaków na Sybir w latach 1944-1945, miały na celu pozbawienie Polski m.in. jej elit, ludzi wykształconych i świadomych obowiązków wobec swego państwa w każdych warunkach, i przez to ułatwienie niedemokratycznego zawłaszczenia władzy w Polsce przez prosowieckie siły polityczne.

Masowe deportacje rozpoczęły się wywózkami Polaków z byłych Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, po ponownym wkroczeniu na te tereny Sowietów w 1944 r., poprzez represje na Podlasiu, Lubelszczyźnie, na Podkarpaciu, w Małopolsce, a skończyły wywózkami z Pomorza, Warmii i Mazur, Mazowsza, Wielkopolski i Śląska w 1945 r.

Szczególnie wstrząsające były pierwsze lata krwawej faktycznej okupacji sowieckiej.

W latach 1944-1945 doszło do wielu zbrodni o zasięgu lokalnym jak „Obława Augustowska”, regionalnym jak „Tragedia Górnośląska”, czy krajowym jak „Prowokacja Pruszkowska”.

Powinniśmy pamiętać o tych, którzy wówczas zginęli i o tych, którzy wprawdzie przeżyli, ale na własnej skórze doświadczyli piekła kolejnej fali sowieckich deportacji na Sybir. Pośrednio represje te mocno odczuły niezliczone polskie rodziny.

V Masowe Wywózki Polaków na Sybir wymagają niezwłocznego poddania ich kompleksowym badaniom naukowym, m.in. w celu oszacowania liczby Polaków poddanych represjom.

Oczywiście, rok 1945 nie był to kresem wywózek. Data graniczna deportacji pozostaje niezmienna, a jest nią rok 1956.

Muzeum Pogranicza w Działdowie i Stowarzyszenie „Pamięć i Tożsamość” zapraszają na prezentację książki Andrzeja Ruteckiego pt. „Biskup Leon Wetmański. Tyś doskonalił nam serca”.

Spotkanie odbędzie się 3 grudnia 2025 roku, w kaplicy zamkowej (ul. Zamkowa 12) o godz. 17.00

Podczas spotkania zostanie zaprezentowana książka , a autor przedstawi prelekcję pt. „Biskup Wetmański w aktach Gestapo„.

Patronat nad wydarzeniem objął Grzegorz Mrowiński Burmistrza miasta Działdowo

Patronat medialny Moje DziałdowoRadio 7 – Północne Mazowsze i Działdowszczyzna#DzienDobryDzialdowoPl

Współpraca Muzeum Pogranicza w Działdowie

O książce: „Opracowanie Andrzeja Ruteckiego jest rzeczowym, kompetentnym, wiarygodnym przedstawieniem sylwetki biskupa-sufragana Leona Wetmańskiego. Znakomita w lekturze praca jest nowoczesna hagiografią, uwzględniającą rzetelna historiografię dopełniona wizja etosu prezentowanej postaci” – z recenzji prof. Wiesława Jana Wysockiego (UKSW).

490 słów, 3 minuty czasu czytania.

Oficjalne otarcie wystawy odbyło się 15 października o godz. 11.00 na Placu Mickiewicza z udziałem Eweliny Karpińskiej-Morek przedstawicielki Arolsen Archives. Całe wydarzenie objęte jest Honorowym Patronatem Burmistrza Grzegorza Mrowińskiego, który również obecny był podczas otwarcia wystawy. Organizatorem spotkania było Stowarzyszenie „Pamięć i Tożsamość”. Spotkanie poprowadził i przedstawił gości Andrzej Rutecki ze Stowarzyszenia „Pamięć i Tożsamość”. Na uroczystości obecni byli również Andrzej Reszka ze Stowarzyszenia „Pamięć i Tożsamość”, przedstawiciel Wojewody Władysław Kałudziński, przedstawiciel Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego Małgorzata Gołębicka-Matusiak, która przeczytała list gratulacyjny, podziękowanie za zorganizowanie wystawy od Marszałka Marcina Kuchcińskiego, Jerzy Buczyński z Rodzin Ofiar Obozów NKWD w Działdowie i Ciechanowie, Henryka Frączkowska, wnuczka więźnia obozu Soldau (Adama Gburzyńskiego), młodzież z LO nr 1 i SP nr 1 w Działdowie wraz z nauczycielami.

Od 15 października do 6 listopada 2025 r w godz. 10.00-15.00 na działdowskim rynku można zwiedzać wystawę przygotowaną przez Arolsen Archives pt. „Stolen Memory”.
1 i 2 listopada wystawa będzie nieczynna.

Wystawa objazdowa została przygotowana w językach polskim, ukraińskim i angielskim. W zbiorach depozytów znajduje się bowiem kilkaset przedmiotów należących do osób z Polski i innych krajów. Ekspozycja opowiada historie byłych więźniów obozów koncentracyjnych przez pryzmat ich rzeczy osobistych. Na pięciu plakatach można zobaczyć przedmioty należące do osób, których rodziny zostały już odnalezione przez Arolsen Archives i wolontariuszy. Na pozostałych pięciu znajdują się rzeczy i historie osób, których bliskich jeszcze nie odnaleziono.
W czasie II wojny światowej niemieccy naziści odbierali ludziom przywiezionym do obozów koncentracyjnych wszystkie rzeczy osobiste, aby pozbawić ich nie tylko wolności, ale również godności i tożsamości. Wśród tych przedmiotów były między innymi zegarki, obrączki ślubne, dokumenty i zdjęcia.

— Pamiątki te to materialne świadectwo przeżyć, uczuć i historii osób, których życie zniszczyła wojna — mówi burmistrz Działdowa Grzegorz Mrowiński. — Te drobne przedmioty są dla rodzin więźniów obozów nieocenione. To tak, jakby w jednej małej rzeczy zebrać wszystkie wspomnienia, te szczęśliwe ale i te straszne. Burmistrz zwrócił się do młodzieży obecnej podczas otwarcia wystawy, mówiąc że każda informacja, opowieść, zdjęcie z albumu są na wagę złota, bo każdy człowiek ma naturalną potrzebę przynależności do rodziny. Pragnie znać swoje korzenie, a zebraną wiedzę niech przechowuje dla kolejnych pokoleń, pamiętając o swoich przodkach, którzy niejednokrotnie oddali za Ojczyznę to co najcenniejsze – własne życie.